Exinokokkoz

Exinokokkoz

Exinokokkoz

Exinokokkoz lentvari qurdların bir növü olan Echinococcuss-lar tərəfindən törədilən parazitar xəstəlikdir. Exinokokkoz sistik və alveolyar exnikokkoz olaraq təsnif olunur.

Sistik exinokokkoz (CE) – Echinococcuss granulosusun inkişafının larval mərhələsində yaranan infeksiyadır. Bir ədəd 2-7 mm uzunluqda lentvari qurd itlərdə (əsas sahib) və qoyun, mal-qara və donuzlarda (aralıq sahib) tapılır. Baxmayaraq ki insanlarda çox vaxt bu infeksiya asimptomatik olur, Sistik exnikokkoz qaraciyərdə, ağciyərlərdə və başqa orqanlarda xəbərdarlıqsız və simptomsuz, yavaş-yavaş genişlənən təhlükəli sistlərin yaranmasına səbəb olur.

Alveolyar exinokokkoz (AE) – Echinococcus multilocularisin inkişafının larval mərhələsində yaranan infeksiyadır və bir ədəd 1-4 mm uzunluqlu qurd tülkülərdə, kayotlarda və itlərdə (əsas sahib) tapılır. Balaca gəmiricilər E. Multilocularisin aralıq sahibidirlər. Baxmayaraq ki, endemik ərazilərdə Alveolyar exinokokkoz heyvanlar arasında ümumi hal alıb, insanlar arasında nadir rast gəlinir. Alveolyar exinokokkoz sistik exinokokkozdan daha çox həyati təhlükəlidir və qaraciyərdə, ağciyərlərdə, beyində və başqa orqanlarda parazitik tumorlara səbəb olur. Müalicəsiz qaldıqda AE ölümlə nəticələnə bilər.

EPİDEMİOLOGİYA

Sistik exinokokkoz Afrikada, Avropada, Asiyada, Mərkəzi və Cənubi Amerikada,  nadirən Şimali Amerikada rast gəlinir. İtlər hidratik sistləri olan başqa heyvanların orqanlarını yedikdə parazitə yoluxurlar. Parazit sistləri itlərin bədənində yetkin qurdlara çevrilirlər.  Yoluxmuş itlər qurd yumurtalarını nəcisləri ilə ətrafa yayırlar və torpağı yoluxdurular. Qoyunlar, mal-qara, keçilər və donuzlar yoluxmuş torpaqdan qurd yumurtalarını udurlar. Həzm sisteminə düşdükdən sonra yumurtalardan qurdlar çıxır və daxili orqanlarda yetkin qurdlara çevrilirlər. İnsanların ən çox yoluxma yolu heyvan nəcisi ilə çirklənmiş torpağın, suyun və qida maddələrinin təsadüfən udulması nəticəsində olur. Exinokokk yumurtaları torpqaqda 1 ilə qədər yaşaya bilər. Xəstəlik ən çox heyvandarlıqla məşğul olanlarda rast gəlinir.

Alveolyar exinokokkoz dünyanın hər bir yerində, xüsusən də Avropa, Asiya, Şimali Amerikanın şimal enliklərində rast gəlinir. İnfeksiya qurd yumurtalarının su, qida vasitəsi ilə insanın həzm sisteminə düşməsi ilə yoluxur.

 

SİMPTOMLAR

Sistik exinokokkoz z insanlarda adətən simptomsuz olur o vaxda qədər ki, sistlərdəki larval parazitlər böyüyürlər və diskomfort hissinə, ağrıya, ürəkbulanmaya və qusmaya səbəb olurlar. Sistlər yetkinləşənə qədər illərlə böyüyür və simptomların üzə çıxması sistin lokalizasiyasından asılıdır. Sistlər əsasən qaraciyərdə və qğciyərdə tapılır, lakin dalaqda, böyrəklərdə, ürəkdə, sümükdə, beyində və gözlərdə də yarana bilər və yüngül və ya kəskin anafilaktik reaksiyalara səbəb ola bilər. Hətta sistik mayenin axması nəticəsində ölüm də baş verə bilər.

Alveolyar exinokokkoz  qaraciyərdə olan tumorlarla xarakterizə olunur və bu tumorlar ağciyərlərə və beyinə yayıla bilər. İnsanlarda E. Multilocularis yetkin formaya çevrilmir, amma vezikullar yaranır və bu vezikullar ətraf toxumalara yayılaraq onları dağıdır və diskomfort hissinə, ağrıya, çəki itirilməsinə və halsızlığa səbəb olur. Alveolyar exinokokkoz qaraciyər çatışmazlığı və ölümə səbəb ola bilir. Alveolyar exinokokkoz 50-75% hallarda  ölümlə nəticələnən təhlükəli xəstəlikdir, ona görə ki, ən çox ucqar yerlərdə yaşayan əhalinin yoluxması baş verir və həmin yerlərdə tibbi yardımın səviyyəsi aşağıdır.

DİAQNOZ

Diaqnoz üçün ilk öncə anamnez araşdırılmalı və mal-qara ilə və ya çoban itləri ilə əlaqənin olub –olmaması araşdırılır. Bundan sonra KT, Ultrasonoqrafiya və MRT  kimi müayinə üsullarından istifadə edərək sistlər müəyyən edilir. Sistlər aşkarlandıqdan sonra diaqnozun təsdiqlənməsi üçün seroloji testlərdən istifadə oluna bilər.

Alveolyar exinokokkoz yaşı şəxslərdə tapılır və sistik exinokokkozda olduğu kimi KT, MRT-dən istifadə olunaraq parazitar vezikullar və şişəbənzər strukturlar aşkarlanır və seroloji testlərlə diaqnoz təsdiqlənir.

MÜALİCƏ

Keçmişdə sistik exinokokkoz üçün yeganə müalicə üsulu cərrahi müalicə idi. Xemoterapiya, sisti deşilməsi və PAİR( percutaneus aspiration, injection of chemicals and reaspiration – yəni dəri üzərindən sistin aspirasiyası, kimyəvi maddələrin inyeksiya edilməsi və reaspirasiya) üsulları cərrahi yolu əvəz edib. Bəzi sistlər simptomlara səbəb olmur və inaktiv olurlar. Belə sistlər müalicəsiz də yox olurlar.

Alveolyar exinokokkozun müalicəsi daha çətindir və çoxt vaxt radikal cərrahiyə, uzun müddətli xemoterapiyaüsullarına ehtiyac olur.

PROFİLAKTİKA

Sistik exinokokkoz parazitin yoluxmasının qarşısının alınması ilə nəzarətdə saxlanılır. Profilaktik tədbirlərə aiddir:

  • İtlərin xəstə qoyun leşləri ilə qidalanmasının qarşısının alınması.
  • Sahibsiz it populyasiyalarına nəzarət
  • Yoluxma təhlükəsi olan qida maddələri və sudan istifadə etməmək
  • İtlərlə əl təmasından sonra və qida qəbulundan öncə əllərin isti su və sabunla yuyulması

Alveolyar exinokokkozun üarşısı vəhşi heyvanlarla, məsələn, tülkülər, kayotlar və itlərlə təmasdan yayınmaq, itlərə və gəmirici populyasiyalarına nəzarət və s. Üsullarla alına bilər. İtlərin gəmiricilərlə qidalanmasına icazə verilməməlidir.

Paylaşdı: Nilufər Məmmədova

Həkim mütəxəssis infeksionist

Digər xəstliklər

Rəy bildirin








Həkim mütəxəssis infeksionist

Bilgi almaq istəyirsən?